26 augustus 2026
Amsterdam bestaat inmiddels meer dan 750 jaar. Een stad die voortdurend verandert en tegelijkertijd iets herkenbaars houdt. In de mensen, de gebouwen, de taal, het gedrag en misschien vooral in die typisch Amsterdamse eigenzinnigheid.
Op het stadswapen staan drie bijzondere woorden: Heldhaftig, Vastberaden, Barmhartig.
Ze zijn niet zo oud als de stad zelf. Het devies werd in 1947, op voordracht van koningin Wilhelmina, officieel aan het wapen van Amsterdam toegevoegd als waardering voor de houding van de Amsterdamse bevolking tijdens de Tweede Wereldoorlog.
Een aantal jaren geleden werkte ik samen met Robert ten Ham aan een idee voor de gemeente Amsterdam. We waren gefascineerd door die drie woorden en vroegen ons af wat ze zouden kunnen betekenen voor het Amsterdam van dat moment. Niet alleen als woorden onder een stadswapen, maar voor de mensen die er wonen en werken.
Het idee ontstond spontaan en is uiteindelijk nooit op de plek terechtgekomen waar het misschien iets had kunnen doen. Onlangs kwam ik onze presentatie uit 2014 weer tegen. De vormgeving zou ik inmiddels zeker anders doen, maar de gedachte erachter vind ik nog steeds interessant.
Sterker nog, misschien wel interessanter dan toen.
Want wat betekenen Heldhaftig, Vastberaden en Barmhartig eigenlijk in 2026?
Wij vertaalden heldhaftig destijds onder andere naar lef. Dat klinkt al een stuk eigentijdser, maar ook het woord lef is niet voor iedereen hetzelfde. Voor de één betekent het risico nemen, je nek uitsteken en ergens voor gaan. Voor een ander kan lef juist betekenen dat je durft te zeggen dat je iets niet weet, hulp vraagt, je kwetsbaar opstelt of tegen de mening van de groep ingaat.
Met vastberaden gebeurt iets vergelijkbaars. Je kunt het uitleggen als doorzetten wanneer het tegenzit, koers houden en vasthouden aan je principes. Maar misschien is vastberadenheid ook weten waar je naartoe wilt en juist daardoor onderweg van koers durven veranderen wanneer de werkelijkheid daarom vraagt.
En dan barmhartig. Misschien wel het mooiste, maar tegelijkertijd moeilijkste woord van de drie. Hulpvaardig, betrokken en menselijk liggen voor de hand, maar iemand van 25 kan daar vandaag ook begrippen als gelijkwaardigheid, inclusiviteit, gehoord worden en verantwoordelijkheid voor elkaar en onze leefomgeving aan verbinden.
Daar zit voor mij iets essentieels. De oorspronkelijke waarde hoeft helemaal niet te veranderen, terwijl de betekenis die wij eraan geven wél met de tijd kan meegaan. En als de betekenis verandert, kan ook het gedrag dat we bij zo’n waarde vinden horen veranderen.
Een waarde krijgt pas waarde als we begrijpen wat we ermee bedoelen.
Dat geldt niet alleen voor Amsterdam. Ik kom bij organisaties regelmatig kernwaarden tegen als betrouwbaar, ondernemend, innovatief, mensgericht en verbindend. Mooie woorden waar bijna niemand bezwaar tegen zal hebben. Maar vraag vijf mensen binnen dezelfde organisatie eens wat ondernemend precies betekent en het gesprek wordt waarschijnlijk een stuk interessanter.
Een ondernemer die zijn bedrijf dertig jaar geleden heeft opgericht, heeft bij dat woord misschien een heel ander beeld dan iemand van 25 die vandaag voor het eerst binnenstapt. Niet omdat de één het beter begrijpt dan de ander, maar omdat beiden gevormd zijn door een andere tijd, andere ervaringen en ander taalgebruik.
En dat is niet onbelangrijk. Waarden vormen een deel van het fundament waarop een organisatie en haar mensen staan. Dat fundament bestaat natuurlijk uit meer: de geschiedenis, de mensen, kennis en ervaring, cultuur, gedrag en de keuzes die onderweg zijn gemaakt.
Maar als mensen binnen een organisatie zelf niet goed weten waaruit dat fundament bestaat en wat hun waarden werkelijk betekenen, hoe kun je dan verwachten dat een klant aan de buitenkant begrijpt waar je voor staat?
Je kunt een mooie positionering bedenken, een nieuwe website bouwen of een campagne ontwikkelen, maar uiteindelijk moet wat je aan de buitenkant laat zien wel kloppen met wat er van binnen wordt gedragen.
Dat zie je misschien nog sterker bij een nieuwe generatie die de arbeidsmarkt betreedt. Woorden als loyaliteit, ambitie, carrière, leiderschap en succes zijn niet verdwenen, maar kunnen wel een andere betekenis hebben gekregen. Als we ervan uitgaan dat iedereen ongeveer hetzelfde verstaat onder de woorden die wij gebruiken, kunnen we elkaar dus behoorlijk verkeerd begrijpen.
Daarom vraag ik mij steeds vaker af of organisaties wel nieuwe kernwaarden nodig hebben. Misschien moeten we juist vaker terug naar de waarden die er al zijn en opnieuw onderzoeken wat ze nu betekenen. Niet alleen aan de directietafel, maar samen met de mensen die iedere dag inhoud aan die waarden geven.
Want uiteindelijk zit een waarde niet in het woord zelf. Ze wordt zichtbaar in gedrag, in keuzes en vooral op de momenten waarop het even lastig wordt.
Dat is ook waarom die oude presentatie over Amsterdam mij na twaalf jaar weer aan het denken zette. Niet vanwege de antwoorden die wij in 2014 bedachten. Die laat ik graag in 2014.
De vraag erachter is veel interessanter:
Waar staat Amsterdam werkelijk voor en wat betekenen die waarden in het NU?
Ik zou het mooi vinden om Heldhaftig, Vastberaden en Barmhartig vandaag eens voor te leggen aan een groep Amsterdammers van verschillende leeftijden en achtergronden. Niet met de opdracht om betere of modernere woorden te bedenken, maar gewoon om te vragen: wat betekenen deze woorden voor jou en welk gedrag hoort daarbij?
Misschien komen daar totaal verschillende antwoorden uit. Misschien blijkt ook dat generaties die elkaar soms moeilijk lijken te begrijpen, onder andere woorden verrassend veel van dezelfde waarden delen.
En toen ik daarover nadacht, kwam er vanzelf nog een grotere vraag bij mij op.
We leven in een land waarin de tegenstellingen soms behoorlijk groot lijken. We praten en discussiëren over vrijheid, gelijkwaardigheid, solidariteit, verantwoordelijkheid en tolerantie, waarbij we vaak al snel proberen uit te leggen waarom onze eigen opvatting de juiste is.
Maar hebben we werkelijk zulke verschillende waarden? Of gebruiken we soms dezelfde woorden, terwijl we iets anders bedoelen?
Wat betekent vrijheid voor iemand van 20 en voor iemand van 70? Wat verstaan we onder solidariteit? Wanneer ben je tolerant en waar houdt tolerantie op? En betekent verantwoordelijkheid nemen voor iedereen hetzelfde?
Misschien zit een deel van onze verdeeldheid niet alleen in verschillende overtuigingen, maar ook in verschillende betekenissen die we aan dezelfde woorden geven. Dan helpt het niet altijd om harder te praten of de ander nog beter uit te leggen waarom jij gelijk hebt.
Misschien zouden we eerst nieuwsgierig moeten zijn naar wat de ander eigenlijk bedoelt.
Wat betekent deze waarde voor jou?
Oude waarden, nieuwe waarden…
Misschien hoeven we niet altijd iets nieuws te bedenken, maar beter begrijpen wat er al is.
